توهم دیدن (یا بهطور کلی «توهم») یعنی سالمند چیزی را ببیند/بشنود/حس کند که واقعاً وجود خارجی ندارد. این تجربه ممکن است ترسناک باشد، اما نکته مهم این است که توهم در سالمندان دلایل مختلفی دارد؛ از علتهای قابل درمان مثل عفونت و کمآبی یا عوارض دارویی گرفته تا برخی انواع دمانس.
یادآوری مهم: این مطلب آموزشی است و جایگزین ویزیت نیست. اگر توهم/گیجی بهطور ناگهانی شروع شده یا خطر آسیب وجود دارد، بررسی فوری لازم است.
توهم دقیقاً چیست؟ فرقش با «بدبینی» چیست؟
توهم (Hallucination): دیدن، شنیدن، بوییدن، چشیدن یا احساس کردن چیزی که وجود ندارد.
هذیان/بدبینی (Delusion/Paranoia): باور ثابت و نادرست مثل «دارن از من دزدی میکنن» یا «میخوان مسمومم کنن» (ممکن است بدون توهم هم باشد).
گاهی این دو با هم دیده میشوند، مخصوصاً در دمانسها.
علتهای شایع توهم در سالمندان (به زبان ساده)
1) دلریوم (گیجی ناگهانی) — مهمترین هشدار
اگر توهم در چند ساعت تا چند روز شروع شده یا همراه با گیجی/نوسان هوشیاری است، دلریوم مطرح میشود. دلریوم در سالمندان میتواند با عفونتها (مثل UTI)، کمآبی، برخی داروها، سکته/TIA، افت قند و… رخ دهد و نیاز به ارزیابی پزشکی دارد.
2) دمانسها (مثل آلزایمر، لوییبادی، …)
توهم میتواند در آلزایمر و سایر دمانسها اتفاق بیفتد.
اما در دمانس با اجسام لویی (Lewy Body Dementia)، توهمهای بینایی میتواند از علائم زودرس و تکرارشونده باشد (مثل دیدن آدم/حیوان/اشکال).
3) عوارض دارویی یا تداخل داروها
برخی داروها (یا ترکیب چند دارو) میتوانند باعث توهم یا بدبینی شوند. راهنمای NIA توصیه میکند حتماً پزشک را در جریان توهم قرار دهید و درباره بیماریها و داروهای مصرفی صحبت کنید، چون گاهی علت اصلی همانهاست.
4) کمشنوایی/کمبینایی
وقتی ورودی حسی کم میشود، مغز ممکن است تصویر/صدا را اشتباه تفسیر کند (مثلاً سایهها را “آدم” ببیند). این حالت معمولاً با نور کم، تنهایی، خستگی بدتر میشود.
5) اختلال خواب
کمخوابی شدید، بههمریختگی ریتم خوابوبیداری، یا بدتر شدن علائم عصرگاهی در دمانسها میتواند توهم را تشدید کند.
6) اضطراب/افسردگی یا مشکلات روانپزشکی
گاهی توهم یا افکار بدبینانه در بستر اضطراب شدید، افسردگی یا اختلالات روانپزشکی رخ میدهد (بهخصوص اگر سابقه قبلی وجود داشته باشد).
چطور بفهمیم «جدیتر» است؟ ۶ سؤال کلیدی
شروعش ناگهانی بوده یا تدریجی؟ (ناگهانی = هشدار دلریوم)
در طول روز نوسان دارد؟ (یک ساعت خوب، یک ساعت بد)
داروی جدید/تغییر دوز داشته؟
تب، علائم ادراری، کمآبی، درد، یبوست شدید وجود دارد؟
توهمها ترسناک/تهدیدکننده هستند یا خنثی؟
آیا همزمان افت حافظه، کندی حرکت، افت تعادل هم دیده میشود؟ (بهخصوص در لوییبادی)
برخورد درست در لحظه: چه کار کنیم؟
راهنماهای مراقبتی (NIA و Alzheimer’s Association) روی چند اصل ثابت تاکید دارند: بحث نکنید، آرامش بدهید، حواس را پرت کنید، و علت را پیگیری کنید.
1) اول «ایمنی»
اگر سالمند میترسد یا ممکن است زمین بخورد/به خودش آسیب بزند:
فضا را خلوت و امن کنید
اشیای تیز/شکننده را دور کنید
آرام کنارش بمانید
2) واقعیت را ثابت نکنید؛ احساس را تایید کنید
به جای «اینها خیاله»، بگویید:
«میفهمم ترسیدی.»
«من کنارتم. الان امنی.»
3) نور و محیط را اصلاح کنید
توهم بینایی خیلی وقتها با نور کم، سایهها، تلویزیون روشن در پسزمینه بدتر میشود:
چراغها را روشن کنید
پردهها/سایهها را تنظیم کنید
صدای اضافی را کم کنید
4) کمکهای ساده حسی
عینک/سمعک را چک کنید
اگر چشمها خشک/خستهاند، استراحت بدهید
5) حواسپرتی مهربانانه
راهنماها پیشنهاد میدهند تغییر اتاق، قدم کوتاه، موسیقی آرام یا صحبت درباره موضوعی خوشایند میتواند کمک کند.
6) ثبت کنید (برای پزشک)
چه زمانی؟ چند دقیقه؟
چه دید/شنید؟
قبلش چه اتفاقی افتاد؟ (دارو، کمخوابی، تب، دعوا، درد…)
چه کارهایی را نباید انجام بدهیم؟
❌ جر و بحث و اصرار به «واقعیت»
❌ مسخره کردن یا گفتن «توهم میزنی»
❌ بازجویی و فشار («کی گفته؟ چرا این فکر رو میکنی؟»)
اینها معمولاً اضطراب و بدتر شدن علائم را بیشتر میکند.
چه زمانی باید “فوری” مراجعه کنیم؟
اگر هر کدام از موارد زیر وجود دارد، همان روز ارزیابی فوری لازم است:
شروع ناگهانی توهم/گیجی (چند ساعت تا چند روز)
همراهی با تب، علائم عفونت، کمآبی، افت قند، یا وضعیت جسمی بد
خطر آسیب به خود یا دیگران یا رفتار پرخاشگرانه/غیرقابل کنترل
توهم/هذیان به حدی که سالمند نخورد/ننوشد/دارو را قطع کند یا به شدت آشفته شود
اگر توهم/هذیان «خیلی آزاردهنده» است یا نگرانی از آسیب وجود دارد، انجمن آلزایمر توصیه میکند ارزیابی پزشکی انجام شود تا درباره درمان تصمیمگیری شود.
پزشک معمولاً چه چیزهایی را بررسی میکند؟
طبق توصیه NIA، باید پزشک را از توهم مطلع کرد و درباره بیماریهای همراه و داروها صحبت کرد، چون گاهی علت اصلی همانهاست.
ارزیابی معمولاً شامل:
شرح حال دقیق (شروع ناگهانی/تدریجی، نوسان علائم)
مرور داروها و تغییرات اخیر
بررسی علائم جسمی (عفونت، کمآبی، درد، یبوست،…)
ارزیابی شناخت و خلق
در صورت نیاز آزمایشها/تصویربرداری یا ارجاع تخصصی
جمعبندی
توهم دیدن در سالمندان یک علامت «چندعلتی» است. مهمترین خط قرمز، شروع ناگهانی همراه با گیجی است که میتواند دلریوم باشد و باید سریع بررسی شود.
در برخورد با سالمند، معمولاً بهترین کار این است: آرامش + ایمنی + تایید احساس + اصلاح محیط + حواسپرتی + پیگیری علت پزشکی.
نظر شما